Oι νέοι εγκαταλείπουν τις λιγνιτικές περιοχές

Της Σοφίας Εμμανουήλ ([email protected])

Το 2021 οι νέοι 15 έως 29 ετών στις περιοχές όπου λειτουργούν μονάδες παραγωγής ενέργειας με λιγνίτη ή άλλες ανθρακικές περιοχές της ΕΕ αποτελούσαν το 16,2% του συνολικού πληθυσμού, ενώ στην Ελλάδα το αντίστοιχο ποσοστό ήταν 15,6%. 

Στη Δυτική Μακεδονία οι νέοι αυτής της ηλικιακής ομάδας ήταν μόλις 39.911 άτομα ή 15,2% του πληθυσμού της Περιφέρειας. Σε σχέση με το 1991, που ήταν 62.531 άτομα, παρατηρείται συρρίκνωση του πληθυσμού των νέων τα τελευταία 30 χρόνια πάνω από 36,2%. Πρόκειται για μια τάση που εμφανίζεται σε όλες τις ανθρακικές περιοχές της ΕΕ, αν και μικρότερης έντασης από ό,τι στη Δυτική Μακεδονία, αφού το αντίστοιχο ποσοστό μείωσης σε επίπεδο ΕΕ είναι 34,8%. Μάλιστα μετά το 2013 ο ρυθμός συρρίκνωσης του πληθυσμού της νεολαίας στη Δυτική Μακεδονία ξεπέρασε αυτόν του μέσου όρου των 96 ανθρακικών περιφερειών της ΕΕ.

Με τη Δίκαιη Μετάβαση να βρίσκεται σε εξέλιξη σε Ευρώπη και Ελλάδα εγείρεται ένα σημαντικό ζήτημα, αυτό του ρόλου και της συμμετοχής της νεολαίας, δεδομένου ότι οι νέοι ηλικίας 15-29 ετών, είναι η γενιά που θα κληθεί όχι μόνο να εφαρμόσει τον σχεδιασμό της Δίκαιης Μετάβασης αλλά κυρίως να ζήσει στις πρώην λιγνιτικές περιοχές και στο περιβάλλον που θα διαμορφωθεί από τις αποφάσεις που λαμβάνονται σήμερα. 

Στο ζήτημα αυτό ρίχνει φως η νέα έκθεση του Green Tank με τίτλο “Ο ρόλος της νεολαίας στη Δίκαιη Μετάβαση: Η περίπτωση της Δυτικής Μακεδονίας”. Σύμφωνα με τα βασικά συμπεράσματα που προέκυψαν από την ανάλυση των πληθυσμιακών και κοινωνικο-οικονομικών δεδομένων της ΕΛΣΤΑΤ και της Eurostat έως το 2021, παρά τη μείωση της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από λιγνίτη τα τελευταία χρόνια, η λιγνιτική δραστηριότητα παραμένει κυρίαρχη στη Δυτική Μακεδονία τόσο σε όρους ακαθάριστης προστιθέμενης αξίας (ΑΠΑ), αντιπροσωπεύοντας το 38% της ΑΠΑ της Περιφέρειας το 2019, όσο και σε αριθμό εργαζομένων που αντιστοιχεί στο 17,4% του συνόλου των εργαζομένων το ίδιο έτος. 

Η τάση φυγής 

Επίσης, τα ποσοστά ανεργίας των νέων ηλικίας 15-29 ετών στη Δυτική Μακεδονία στην πορεία των χρόνων ξεπερνούν κατά πολύ τον μέσο όρο των 96 ανθρακικών περιφερειών της Ευρωπαϊκής Ένωσης με 42% έναντι 13,3% αντίστοιχα το 2021. Ενδεικτικό της τάσης φυγής των νέων στην περιοχή είναι ότι η μείωση του πληθυσμού τους στη Δυτική Μακεδονία την τελευταία δεκαετία ήταν μεγαλύτερος από αυτή στις ανθρακικές περιφέρειες της ΕΕ. Το 2021 οι νέοι στη Δυτική Μακεδονία ήταν 16,9% λιγότεροι σε σχέση με το 2011, έναντι 11,7% του αντίστοιχου μέσου όρου των 96 ανθρακικών περιφερειών της ΕΕ, αντανακλώντας την εντεινόμενη φυγή των νέων που παρατηρείται στην περιοχή. Ο δείκτης των νέων ηλικίας 15-24 ετών που βρίσκονται εκτός εκπαίδευσης, επαγγελματικής κατάρτισης ή εργασίας (NEET) στη Δυτική Μακεδονία είναι διαχρονικά μεγαλύτερος από τον αντίστοιχο των ανθρακικών περιφερειών της ΕΕ. Ωστόσο θα πρέπει να σημειωθεί ότι τόσο τα απόλυτα ποσοστά όσο και η διαφορά με τον μέσο όρο των ανθρακικών περιφερειών βαίνουν μειούμενα από το 2018 (17% και 13% αντίστοιχα για το 2021).

Εργαλεία πολιτικής

Ειδικό βάρος στην αντιμετώπιση του προβλήματος έχουν τα ευρωπαϊκά και εθνικά χρηματοδοτικά προγράμματα που αφορούν τη νεολαία των λιγνιτικών περιοχών, τα οποία, αν αξιοποιηθούν κατάλληλα, σύμφωνα με τους εμπειρογνώμονες του Green Tank, μπορούν να συμβάλουν στην αντιμετώπιση των προκλήσεων που αντιμετωπίζουν οι νέοι και οι νέες στις λιγνιτικές περιοχές. Στις προτάσεις πολιτικής που αποσκοπούν στην ενίσχυση της ενεργοποίησης και της συμμετοχής των νέων στη Δίκαιη Μετάβαση των λιγνιτικών περιοχών περιλαμβάνονται:

• Θέσπιση θεσμικού ρόλου της νεολαίας στον μηχανισμό διακυβέρνησης της μετάβασης.
• Δημιουργία ειδικού Ταμείου Νέων για τη Δίκαιη Μετάβαση από τους διαθέσιμους εθνικούς και ευρωπαϊκούς πόρους.
• Ενσωμάτωση της συγκράτησης φυγής των νέων ως δείκτη για την επιτυχία του Προγράμματος της Δίκαιης Μετάβασης (Πρόγραμμα ΕΣΠΑ-ΔΑΜ).
• Συγκρότηση πλατφόρμας ενημέρωσης και διαλόγου των νέων.
• Συγκρότηση Συμβουλίου Νέων για τη Δίκαιη Μετάβαση.

Σύμφωνα με την Ιωάννα Θεοδοσίου, συνεργάτιδα πολιτικής του Green Tank και μέλος της συγγραφικής ομάδας της έκθεσης, η Δίκαιη Μετάβαση των λιγνιτικών περιοχών αποτελεί ίσως τη μεγαλύτερη αναπτυξιακή και κοινωνική πρόκληση που αντιμετωπίζει η Ελλάδα την τρέχουσα δεκαετία. Δεδομένου ότι το νέο παραγωγικό μοντέλο θα επηρεάσει περισσότερο τους νέους και τις νέες των λιγνιτικών περιοχών, πρέπει οι ίδιοι και οι ίδιες να αποκτήσουν ενεργό και θεσμικά κατοχυρωμένο ρόλο στη λήψη αποφάσεων που θα καθορίσουν το μέλλον και τη ζωή τους. Σε αυτήν την κατεύθυνση πρέπει να αξιοποιηθούν οι διαθέσιμοι εθνικοί και ευρωπαϊκοί πόροι της τρέχουσας προγραμματικής περιόδου καθώς και να συμπεριληφθούν εκπρόσωποι των νέων στον μηχανισμό διακυβέρνησης της μετάβασης. Η κ. Θεοδοσίου καταλήγει ότι η ενεργοποίηση τόσο των αρμόδιων αρχών για τη μεγαλύτερη συμμετοχή των νέων όσο και η κινητοποίηση και η συλλογική δράση της ίδιας της νεολαίας αποτελούν προϋποθέσεις για μια πραγματικά Δίκαιη Μετάβαση.