Αυτοπαραγωγή, ενεργειακή μετάβαση και λιγνιτικές περιοχές

Της Σοφίας Εμμανουήλ ([email protected])

Διπλασιάστηκε το 2023 η αυτοπαραγωγή ενέργειας από νοικοκυριά, αγρότες, επιχειρήσεις, δήμους και ενεργειακές κοινότητες, αγγίζοντας τα 421 MW ενώ η ισχύς των έργων αυτοπαραγωγής που λειτουργούν μόνο ενεργειακές κοινότητες υπερτριπλασιάστηκε (από 4.2 MW το 2022 σε 14 MW το 2023). 

Είναι ωστόσο αναγκαίος ένας νέος σχεδιασμός για την κατανομή του ηλεκτρικού χώρου, καθώς η συνολική ισχύς των έργων αυτοπαραγωγής σε λειτουργία και των εκκρεμών έργων πλησιάζει τα 2 GW που προέβλεψε ο ν. 5037/2023.

Σύμφωνα με ανασκόπηση του Green Tank πολίτες στις λιγνιτικές περιοχές και σε κάθε γωνιά της Ελλάδας αναζητώντας τρόπους να περιορίσουν το ενεργειακό κόστος και τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, δραστηριοποιούνται όλο και περισσότερο στην αυτοπαραγωγή ενέργειας. Είτε μεμονωμένα είτε συλλογικά μέσω ενεργειακών κοινοτήτων διεκδικούν επαρκή ηλεκτρικό χώρο για την κάλυψη των ενεργειακών αναγκών τους και αναδεικνύουν την αυτοπαραγωγή ενέργειας σε κεντρικό μοχλό της μετάβασης. Σύμφωνα με στοιχεία που επεξεργάστηκε το Green Tank από το Γενικό Εμπορικό Μητρώο (ΓΕΜΗ) και τον Διαχειριστή του Ελληνικού Δικτύου Διανομής Ηλεκτρικής Ενέργειας (ΔΕΔΔΗΕ), στη Δυτική Μακεδονία, τη μεγαλύτερη λιγνιτική περιφέρεια της χώρας, μέχρι το τέλος του 2023 ιδρύθηκαν 294 ενεργειακές κοινότητες οι οποίες έχουν υποβάλλει 821 αιτήσεις έργων ΑΠΕ συνολικής ισχύος 652.2 MW. Ωστόσο, μόνο 2 νέες ενεργειακές κοινότητες ιδρύθηκαν το 2023, τη στιγμή που μεταξύ των ετών 2020 και 2021 είχε καταγραφεί εκτόξευση (+128 νέες). Η στασιμότητα αυτή πιθανόν να οφείλεται στη μεγάλη έλλειψη διαθέσιμου ηλεκτρικού χώρου, η οποία αποτυπώνεται στο γεγονός ότι στη Δυτική Μακεδονία καταγράφεται το μεγαλύτερο ποσοστό γνωστοποίησης αδυναμίας σύνδεσης στην επικράτεια (75% της αιτούμενης ισχύος). Αντίθετη είναι η τάση στη λιγνιτική περιοχή της Αρκαδίας, όπου το 2023 ήταν το έτος με τις περισσότερες νεοσύστατες ενεργειακές κοινότητες (24), ανεβάζοντας τον συνολικό αριθμό στις 42. Ωστόσο στην Αρκαδία καταγράφονται πολύ λιγότερες αιτήσεις έργων (111 έργα, ισχύος 59.7 MW) από αυτές στη Δυτική Μακεδονία. Πολύ μεγάλη διαφορά μεταξύ των λιγνιτικών περιοχών παρατηρείται επίσης και στα ηλεκτρισμένα έργα. Στη Δυτική Μακεδονία έως και το 2023 είχαν ηλεκτριστεί 128 έργα ισχύος 80.5 MW, ενώ στην Αρκαδία 31 έργα ισχύος 16 MW. Ωστόσο, ποσοστιαία η αύξηση της ηλεκτρισμένης ισχύος στην Αρκαδία ήταν πολύ μεγαλύτερη το 2023 (+154.7%), συγκριτικά με τη Δυτική Μακεδονία (+20.2%).

Αξιοσημείωτο είναι επίσης ότι το μεγαλύτερο μερίδιο τόσο της αιτούμενης όσο και της ηλεκτρισμένης ισχύος στις δύο περιοχές προέρχεται από τα εμπορικά έργα, ενώ μόνο ένα μικρό μερίδιο αφορά έργα αυτοπαραγωγής (4% της αιτούμενης και 0.5% της ηλεκτρισμένης ισχύος). Με στόχο να ενισχύσει την αυτοπαραγωγή από ενεργειακές κοινότητες η Ειδική Υπηρεσία Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης (ΕΥΔΑΜ), τον Σεπτέμβριο του 2023, δημοσίευσε πρόσκληση για τη διάθεση πόρων σε έργα ενεργειακών κοινοτήτων από το Πρόγραμμα Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης 2021 – 2027, που αποτελεί και την πρώτη που θα χρηματοδοτήσει έργα ενεργειακών κοινοτήτων στη χώρα. Η πρόσκληση αφορά την υλοποίηση έργων 41.795 εκατ. ευρώ για τις ενεργειακές κοινότητες σε όλες τις υπό μετάβαση περιοχές που εμπίπτουν στο Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης, από τα οποία 26.845 εκατ. ευρώ προορίζονται για τις ενεργειακές κοινότητες στις λιγνιτικές περιοχές της Δυτικής Μακεδονία και της Αρκαδίας. Ο στόχος του προγράμματος αυτού είναι να εγκαταστήσει 91 ΜW έργων αυτοπαραγωγής από ενεργειακές κοινότητες αντιμετωπίζοντας παράλληλα το πρόβλημα διαθεσιμότητας του δικτύου μέσω του συνδυασμού των έργων αυτοπαραγωγής με μπαταρίες αποθήκευσης ενέργειας.

Σύμφωνα με στοιχεία του Green Tank έχουν κατατεθεί 115 αιτήσεις ισχύος 57.8 MW από τις οποίες παραμένουν σε εκκρεμότητα (μη ηλεκτρισμένα, μη ακυρωμένα έργα) 73 αιτήσεις συνολικής ισχύος 43 MW. Η μεγαλύτερη ισχύς εκκρεμών αιτήσεων καταγράφεται στην Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας (19.7 ΜW). Ακολουθούν η Περιφέρεια Πελοποννήσου (11.2 ΜW), η Περιφέρεια Κρήτης (9.1 ΜW) και η Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου (3 ΜW), ενώ στην Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου δεν καταγράφεται καμία αίτηση. Υπογραμμίζεται ότι από τις εκκρεμείς αιτήσεις, έργα ισχύος μόλις 19 ΜW προέρχονται από δήμους και άρα είναι επιλέξιμα για χρηματοδότηση.

Η ισχύς αυτή απέχει πολύ από τον στόχο των 91 ΜW που φιλοδοξεί να συνδέσει το πρώτο πρόγραμμα χρηματοδότησης έργων αυτοπαραγωγής από ενεργειακές κοινότητες. Η διαφορά αυτή δημιουργεί κίνητρο και σε άλλους επιλέξιμους ΟΤΑ να κάνουν αιτήσεις για νέα έργα αυτοπαραγωγής, ωστόσο κάτι τέτοιο θα απαιτήσει αρκετό χρόνο τη στιγμή που ήδη υπάρχουν 43 MW εκκρεμών αιτήσεων έργων αυτοπαραγωγής ενεργειακών κοινοτήτων οι οποίες δεν αφορούν ΟΤΑ. Με βάση τα παραπάνω οι εμπειρογνώμονες προτείνουν άμεση προκήρυξη συμπληρωματικής πρόσκλησης από την ΕΥΔΑΜ που να στοχεύει στη χρηματοδότηση έργων αυτοπαραγωγής από ενεργειακές κοινότητες από πολίτες και άλλους φορείς που δεν ήταν δικαιούχοι στην πρώτη πρόσκληση. Ειδικότερα, η Ιωάννα Σούκα, Αναλύτρια Δεδομένων του Green Tank, εξηγεί ότι με φόντο την ενεργειακή κρίση και την επίτευξη των κλιματικών στόχων οι πολίτες καλούνται να αλλάξουν τις καθημερινές τους συμπεριφορές σε μια σειρά από τομείς και δραστηριότητες ενώ η εντυπωσιακή στροφή τους τα τελευταία 2 χρόνια στην αυτοπαραγωγή, καθιστά απαραίτητη τη συμπερίληψη τους στον νέο σχεδιασμό του ηλεκτρικού χώρου και τη διάθεση πόρων για την υλοποίηση των έργων.