Πλαστική σακούλα: “Βόμβα” στα θεμέλια του οικοσυστήματος – Ευθύνη για εταιρείες, καταναλωτές και κυβερνήσεις

Από τον σκουπιδότοπο πλαστικού στο νησί Χέντερσον του Ειρηνικού, ένα από τα λίγα κοραλιογενή νησιά του πλανήτη, μέχρι τη ρύπανση στις ακτές του Αιγαίου οι επιστήμονες διαπιστώνουν ότι η πλαστική σακούλα ευθύνεται σε μεγάλο βαθμό για τις βλάβες στο περιβάλλον και τις συνακόλουθες παρενέργειες στην τροφική αλυσίδα που απειλούν την ανθρώπινη ζωή – γεγονός που οδήγησε στη σημερινή παγκόσμια κινητοποίηση για την απόσυρση αυτού του προϊόντος από την αγορά.

Της Σοφίας Εμμανουήλ (semmanouil@csrindex.gr)

Στις αρχές της δεκαετίας του `80, που γενικευόταν η χρήση της πλαστικής σακούλας, οι άνθρωποι έβλεπαν μόνο τα πλεονεκτήματα αυτού του προϊόντος, αδιάβροχο, ελαφρύ, φθηνό… Σήμερα, η αρνητική αποτίμηση, μετά από 52 χρόνια χρήσης του, που περιγράφεται από τους ειδικούς ως “βόμβα” στα θελέλια του οικοσυστήματος, έχει θορυβήσει ακτιβιστές, ευαισθητοποιημένους πολίτες μέχρι κυβερνήσεις, τοπική αυτοδιοίκηση και επιχειρήσεις σε όλο τον κόσμο.

Τα περισσότερα πλαστικά σκουπίδια δεν είναι βιοδιασπώμενα. Διασπώνται σε μικρότερα κομμάτια μέσω μίας διαδικασίας που αποκαλείται φωτοδιάσπαση και προκαλείται από την έκθεση στην ηλιακή ακτινοβολία. Έρευνες δείχνουν ότι αυτά τα μικρά κομμάτια πλαστικού μολύνουν τους ωκεανούς και τις ακτές και συχνά καταλήγουν να καταναλώνονται από θαλάσσια είδη: ψάρια, φάλαινες, φώκιες ακόμη και γλάρους, καθώς και απειλούμενα είδη χελώνας.

Σύμφωνα με μελέτες που έχει χρηματοδοτήσει η ΕΕ, στη Βόρεια Θάλασσα το 94% όλων των πτηνών έχουν στο στομάχι τους πλαστικές ύλες ενώ ενδεικτικά, κατά μήκος της ακτής της Τοσκάνης οι πλαστικές σακούλες αποτελούν το 73% των πλαστικών αποβλήτων που συνέλεξαν τράτες.

Ο συνδυασμός πολυαιθυλενίου και χημικών ρυπαντικών ουσιών από το θαλάσσιο περιβάλλον προκαλεί θανατηφόρες βλάβες στο συκώτι των ψαριών και εισέρχεται στην διατροφική αλυσίδα, μολύνει τον υδροφόρο ορίζοντα, το υπέδαφος και το πόσιμο νερό. Η καταστροφή λαμβάνει συνεχώς μεγαλύτερες διαστάσεις αν ληφθεί υπόψη ότι σχεδόν 280 εκατ. τόνοι πλαστικού παράγονται σε όλο τον κόσμο κάθε χρόνο, ποσότητα που αναμένεται να αυξηθεί. Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, οι πλαστικές σακούλες είναι μία από τις κυριότερες αιτίες μόλυνσης ποταμών και ωκεανών.

Η κατάχρηση στην Ελλάδα

Η χώρα μας είναι “πρωταθλήτρια” στη χρήση πλαστικής σακούλας, με 4,3 δισ. σακούλες ανά έτος και με 1 στις 10 σακούλες που παίρνει ο καταναλωτής από το ταμείο να μην χρησιμοποιείται για την μεταφορά προϊόντων.

Σύμφωνα με τον Ελληνικό Οργανισμό Ανακύκλωσης, στην Ελλάδα, μόνο το 2015 – έτος κατά το οποίο η ΕΕ εξέδωσε οδηγία με στόχο τον περιορισμό της κατανάλωσης πλαστικής σακούλας σε 90 ανά πολίτη μέχρι το 2019 και σε 40 έως τα τέλη του 2025 – η ετήσια κατανάλωση πλαστικών σακουλών ήταν μεταξύ 242 και 363 τεμάχια ανά άτομο, διπλάσια σχεδόν από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο των 175 τεμαχίων ενώ για το 2017 στην χώρα μας αντιστοιχεί η μεγαλύτερη χρήση πλαστικής σακούλας στην ΕΕ, με περίπου 400 κατά κεφαλήν. Το 2010 σε ολόκληρη την Ευρώπη χρησιμοποιήθηκαν 98,6 δις. πλαστικές σακούλες αλλά σήμερα οι περισσότερες χώρες έχουν ήδη εναρμονιστεί με τους νέους κανόνες. Για παράδειγμα, Γαλλία και Ιταλία, έχουν απαγορεύσει τη χρήση πλαστικής σακούλας μεταφοράς ενώ Ολλανδία και Ιρλανδία, έχουν επιβάλλει τέλος, ύψους 0,25 ευρώ και 0,22 ευρώ, αντίστοιχα. Επίσης πάνω από 35 χώρες ανά τον κόσμο έχουν απαγορεύσει πλήρως τη χρήση πλαστικής σακούλας μεταφοράς.

Το νέο πλαίσιο

Η Ελλάδα εναρμονιζόμενη με την ευρωπαϊκή οδηγία δημιούργησε το νομικό πλαίσιο με βάση το οποίο από 1.1.2018 παύει η δωρεάν διάθεση λεπτών πλαστικών σακουλών από τα ταμεία των super market και των εμπορικών καταστημάτων και θεσπίζεται ανταποδοτικό περιβαλλοντικό τέλος για κάθε αγορά πλαστικής σακούλας από τους καταναλωτές.

Με τον τρόπο αυτό αποθαρρύνονται οι πολίτες από την αλόγιστη χρήση της πλαστικής σακούλας, ενώ τα χρήματα από το τέλος θα χρησιμοποιούνται για δράσεις ενημέρωσης, ευαισθητοποίησης των καταναλωτών και ανταποδοτικά για την αντικατάσταση των λεπτών πλαστικών σακουλών από επαναχρησιμοποιούμενες τσάντες – οι οποίες θα δίνονται δωρεάν στους πολίτες που θα επιστέφουν για ανακύκλωση τις λεπτές πλαστικές σακούλες που θα αγοράζουν.

Η εταιρική κοινωνική ευθύνη

Οι εμπορικές επιχειρήσεις έχουν αναλάβει πρωτοβουλίες για την ενημέρωση των καταναλωτών και την ανάπτυξη περιβαλλοντικής κουλτούρας. Σε αυτό το πλαίσιο οισμένες επιχειρήσεις (π.χ. Lidl) χρέωναν και πριν την υιοθέτηση νομοθεσίας τις πλαστικές σακούλες ενώ οι μελάλοι παίκτες της αγοράς, αλυσίδες όπως οι Σκλαβενίτης, ΑΒ Βασιλόπουλος, My Market και Μασούτης εγκαινίασαν εκστρατεία ενημέρωσης του κοινού για τη ζημιά που προκαλεί η κατάχρηση πλαστικής σακούλας αλλά και για τα αυστηρά όρια που θέσει η ΕΕ.

Mε γνώμονα την κοινωνική ευθύνη και το συλλογικό συμφέρον και με στόχο τον συντονισμό των κοινοφελών ενεργειών των αλυσίδων super market και την ενεργοποίηση των καταναλωτών δημιουργήθηκε η πρωτοβουλία “Νοιαζόμαστε Σήμερα – Ζούμε Καλύτερα Αύριο”, μια δράση υπό την ομπρέλα του Ινστιτούτου Έρευνας Λιανεμπορίου Καταναλωτικών Αγαθών (ΙΕΛΚΑ), που σχεδιάστηκε για να συνεισφέρει στη μείωση της σπατάλης ευρύτερα σε όλους τους τομείς (Plastic Waste, Energy Waste, Food Waste), την στήριξη της ανακύκλωσης και την μείωση του περιβαλλοντικού αποτυπώματος (CO2 Emissions).

Υποχρεώσεις και κόστη για επιχειρήσεις και καταναλωτές

Οι επιχειρήσεις

Σύμφωνα με την Ανεξάρτητη Αρχή Δημοσίων Εσόδων (ΑΑΔΕ) το τέλος αναγράφεται στα παραστατικά πώλησης εμπορευμάτων ή προϊόντων και αποτυπώνεται στα λογιστικά αρχεία που τηρεί η επιχείρηση. Διευκρινίσεις που καθησυχάζουν τους αναστατωμένους επιχειρηματίες – σχετικά με την εφαρμογή του νέου πλαισίου και την ύπαρξη κίνδυνου να επιβαρυνθούν, χωρίς δική τους ευθύνη, με σημαντικά πρόστιμα και διοικητικές κυρώσεις – ανακοινώθηκαν από τις αρμόδιες αρχές σε συνέχεια αιτήματος της Ελληνικής Συνομοσπονδίας Εμπορίου και Επιχειρηματικότητας (ΕΣΕΕ), που υπενθυμίζει ότι προβλέπεται διοικητικό πρόστιμο από 200 μέχρι 5.000 ευρώ, ανάλογα με την βαρύτητα της παράβασης της σχετικής νομοθεσίας.

Οι παραγωγοί

Σύμφωνα με τον Ελληνικό Οργανισμό Ανακύκλωσης οι παραγωγοί (κατασκευαστές, εισαγωγείς) της πλαστικής σακούλας σύμφωνα με την διευρυμένη ευθύνη του παραγωγού, όταν εγγράφονται σε ΣΕΔ (Σύστημα Εναλλακτικής Διαχείρισης) πληρώνουν μια χρηματική εισφορά (66 ευρώ/tn είναι η εισφορά για πλαστικό στα δύο εγκεκριμμένα ΣΕΔ), έτσι ώστε το ΣΕΔ να μεριμνήσει για την ανακύκλωση του προϊόντος όταν αυτό γίνει απόβλητο. Η υποχρέωση εκπλήρωσης της διευρυμένης ευθύνης του παραγωγού για τον κατασκευαστή/εισαγωγέα της πλαστικής σακούλας ξεκινάει από τη δημοσίευση της ΚΥΑ στις 10 Αυγούστου 2017, ενώ μέχρι τότε, τη διευρυμένη ευθύνη του παραγωγού εκπλήρωνε ο τελικός “συσκευαστής”, δηλαδή ο έμπορος του οποίου η πλαστική σακούλα έφερε την επωνυμία.

Οι καταναλωτές

Από 1 Ιανουαρίου 2018, οι καταναλωτές πληρώνουν για τις πλαστικές σακούλες σε όλα τα σημεία πώλησης εμπορευμάτων ή προϊόντων, με εξαίρεση τα περίπτερα και τους εμπόρους που ασκούν υπαίθριο εμπόριο, εφόσον διαθέτουν στους καταναλωτές τα προϊόντα τους σε λεπτές πλαστικές σακούλες μεταφοράς (<50 μm). Οι σακούλες διατίθενται έναντι περιβαλλοντικού τέλους ανά τεμάχιο, ύψους 4 λεπτών μαζί με το ΦΠΑ. Από 1 Ιανουαρίου 2019, το κόστος αυξάνεται σε 9 λεπτά.

Σύμφωνα με το ΙΕΛΚΑ, που δημοσίευσε οδηγό για το νέο πλαίσιο, τα ποσά αυτά αποδίδονται από τους εμπόρους μέσω του μηχανισμού είσπραξης της Ανεξάρτητης Αρχής Δημοσίων Εσόδων στον Ελληνικό Οργανισμό Ανακύκλωσης.

Τα καταστήματα συνεχίζουν να διαθέτουν δωρεάν χάρτινες σακούλες καθώς η νομοθεσία αφορά μόνο τις πλαστικές ενώ σταδιακά προωθείται η χρήση επαναχρησιμοποιούμενων τσαντών – απαιτούνται 3 με 4 για ένα νοικοκυριό προκειμένου να καλύψει τις ανάγκες του για ένα χρόνο.

Τέλος, οι πλαστικές σακούλες απορριμμάτων δεν έχουν περιβαλλοντικό τέλος, καθώς επιβαρύνουν λιγότερο τα περιβάλλον, έχουν διαφορετικό σχήμα και βάρος και κατά κανόνα καταλήγουν στο σύστημα διαχείρισης απορριμμάτων.