Χρηματοοικονομικός αλφαβητισμός για βιώσιμη οικονομία

Της Σοφίας Εμμανουήλ ([email protected])

Σε μια συγκυρία πολλαπλών κρίσεων, με πληθωριστικές πιέσεις και ανησυχίες για την ενεργειακή ασφάλεια -και ειδικότερα για το υψηλό κόστος ηλεκτρικής ενέργειας- λόγω των εξελίξεων στο μέτωπο του πολέμου στην Ουκρανία, ο οικονομικός αλφαβητισμός ή χρηματοοικονομικός αλφαβητισμός (financial literacy) αποκτά ειδικό βάρος.

Ως η ικανότητα κατανόησης των βασικών αρχών των οικονομικών ο χρηματοοικονομικός αλφαβητισμός είναι σημαντικός για την επεξεργασία πληροφοριών που έχουν να κάνουν με έννοιες όπως π.χ. η χονδρική τιμή ρεύματος, η ρήτρα αναπροσαρμογής, η αύξηση των επιτοκίων και εξελίξεις που επηρεάζουν τον οικονομικό σχεδιασμό και το διαθέσιμο εισόδημα των πολιτών. 

Ο οικονομικός αλφαβητισμός αποτελεί αντικείμενο οργανωμένων προγραμμάτων οικονομικής εκπαίδευσης που συμβάλουν στην απόκτηση των απαραίτητων δεξιοτήτων και καλύπτουν θέματα όπως ο προϋπολογισμός, η αποταμίευση και η διαχείριση πιστώσεων. Στην Ελλάδα σημαντικό έργο αναπτύσσει το Ινστιτούτο Χρηματοοικονομικού Αλφαβητισμού ενώ προγράμματα και πρωτοβουλίες αναπτύσσουν μη κυβερνητικές οργανώσεις (ΜΚΟ) και επιχειρήσεις. Ειδικά από τον ασφαλιστικό κλάδο αναπτύσσονται σημαντικές δράσεις από όλες σχεδόν τις εταιρείες συμπεριλαμβανομένης της Ένωσης Ασφαλιστικών Εταιρειών Ελλάδος (ΕΑΕΕ). Πρόσφατα ανακοίνωσαν τη συνεργασία τους σε μία δέσμη πρωτοβουλιών και παρεμβάσεων ο Μη Κυβερνητικός Οργανισμός ERGO.Academy και η Mastercard. Βασικό στόχο της συνεργασίας, με πρωταρχικούς αποδέκτες τους έφηβους ηλικίας 15-18 ετών και τις οικογένειές τους, αποτελεί η παροχή στους πολίτες του αύριο των απαραίτητων γνώσεων, δεξιοτήτων και εφοδίων ώστε να καταστούν οικονομικά υπεύθυνοι και ανεξάρτητοι.

Η βελτίωση της χρηματοοικονομικής γνώσης των ατόμων έχει καταστεί μακροπρόθεσμη προτεραιότητα πολιτικής για πολλά κράτη, με τις κεντρικές τράπεζες και τις εποπτικές αρχές να διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο προς την κατεύθυνση αυτή. Όπως έχει αναφέρει ο επικεφαλής της Τράπεζας της Ελλάδος, Γιάννης Στουρνάρας, ο σχεδιασμός και η εφαρμογή μιας εθνικής στρατηγικής για τον χρηματοοικονομικό αλφαβητισμό είναι ένας από τους αποτελεσματικότερους τρόπους για την αύξηση των χρηματοοικονομικών γνώσεων των πολιτών. Στην κατεύθυνση αυτή, αρκετές κεντρικές τράπεζες έχουν αναλάβει σημαντικό ρόλο, όπως για παράδειγμα, στην Αυστρία, την Ισπανία, την Πορτογαλία και τη Φινλανδία, προτείνοντας παρεμβάσεις και παρακολουθώντας την εφαρμογή της στρατηγικής. Η εκπόνηση μιας τέτοιας εθνικής στρατηγικής στην Ελλάδα ήδη πραγματοποιείται ως έργο, τον συντονισμό του οποίου έχει αναλάβει η Ειδική Γραμματεία Διαχείρισης Ιδιωτικού Χρέους, υπό την εποπτεία του Υπουργείου Οικονομικών.

Ο οικονομικός αλφαβητισμός αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη βαρύτητα καθώς είναι ζωτικής σημασίας για την οικονομική αποτελεσματικότητα, την αποτελεσματική άσκηση της οικονομικής πολιτικής και, επομένως, για την οικονομική ευημερία. 

Σημειώνεται ότι οι νέοι αντιμετωπίζουν μεγάλες προκλήσεις σε ένα συνεχώς μεταβαλλόμενο οικονομικό τοπίο. Μάλιστα έρευνα του Ινστιτούτου Χρηματοοικονομικού Αλφαβητισμού έχει δείξει ότι είναι μειοψηφικό το ποσοστό των προπτυχιακών φοιτητών στην Ελλάδα που ανήκουν στη Generation Z (η γενιά όσων έχουν γεννηθεί μετά τα μέσα και προς το τέλος της δεκαετίας του 1990) και είναι χρηματοοικονομικά εγγράμματοι (19,3%). Επίσης, η πλειοψηφία των προπτυχιακών φοιτητών δεν αποταμιεύουν (75,2%), δεν έχουν επενδυτική εμπειρία (93,4%) και ανησυχούν για το μέλλον το δικό τους και της οικογένειάς τους (92,5%). Όπως σημειώνεται στην πανεπιστημιακή έκδοση ΟΠΑ News (Φεβρουάριος – Μάρτιος 2020) από τον Νικόλαο Φίλιππα, Πρόεδρο του Ινστιτούτου Χρηματοοικονομικού Αλφαβητισμού και Καθηγητή Χρηματοοικονομικής στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς και τον Χρήστο Αβδούλα, Μεταδιδακτορικό Ερευνητή του ΟΠΑ και επιστημονικό συνεργάτη του Ινστιτούτου Χρηματοοικονομικού Αλφαβητισμού, το φύλο, η διατήρηση αρχείων εσόδων/εξόδων και το επίπεδο μόρφωσης του πατέρα αναδεικνύονται ως οι κυριότεροι παράγοντες που επηρεάζουν θετικά τα επίπεδα χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού. Οι άνδρες φοιτητές, όσοι διατηρούν αρχεία εσόδων/εξόδων, αλλά και εκείνοι με πατέρα που κατέχει υψηλό επίπεδο μόρφωσης εμφανίζουν μεγαλύτερη πιθανότητα να είναι χρηματοοικονομικά εγγράμματοι (από δύο έως τέσσερις φορές).