Whistleblowers και ο ρόλος τους στην αντιμετώπιση της διαφθοράς

Της Σοφίας Εμμανουήλ ([email protected])

Η καταγγελία δυσλειτουργιών ή αλλιώς whistleblowing είναι μια πράξη που προάγει την κουλτούρα υπευθυνότητας. Συνδέεται με το δημόσιο συμφέρον, το οποίο για τον whistleblower υπερισχύει του συμφέροντος του οργανισμού που εργάζεται κι έτσι παρέχει τυχόν πληροφορία ότι ο οργανισμός αυτός εμπλέκεται σε υποθέσεις διαφθοράς, σπατάλης, απάτης, κατάχρησης ή άλλων κινδύνων. 

Ένας whistleblower συνήθως εργάζεται εντός του οργανισμού όπου συμβαίνει το παράπτωμα. Αυτό που έχει σημασία είναι ότι το άτομο αποκαλύπτει πληροφορίες σχετικά με αδικήματα που διαφορετικά δεν θα ήταν γνωστά (Watergate, Qatargate κ.α.).

Είναι ενδεικτικό ότι οι απώλειες της παγκόσμιας οικονομίας από την απάτη και τη διαφθορά εκτιμώνται σε 3,5 τρισ. δολ. ενώ 40% των περιστατικών απάτης και διαφθοράς διαπιστώνονται χάρη στους whistleblowers. Ωστόσο οι whistleblowers είναι εκτεθημένοι σε κινδύνους αντιποίνων και απαιτούνται επαρκείς πληροφορίες που να υποστηρίζονται από αποδείξεις.

Στη χώρα μας προκύπτουν μια σειρά από σημαντικότερα ζητήματα από την ενσωμάτωση της Οδηγίας της Ε.Ε. 2019/1937, για την προστασία προσώπων που αναφέρουν παραβιάσεις του ενωσιακού δικαίου. Οι επιχειρήσεις οφείλουν να συμβάλουν στην αντιμετώπιση των φαινομένων απάτης και διαφθοράς υποστηρίζοντας ενεργά την προστασία των whistleblowers με τις κατάλληλες πολιτικές και διαδικασίες, όπως έγινε σαφές σε διαδικτυακή ενημερωτική εκδήλωση της ΕΥ σε συνεργασία με το ACFE Greece (Association of Certified Fraud Examiners) για το Whistleblowing και τις διεθνείς οικονομικές κυρώσεις.

Σύμφωνα με την Κυριακή Κατσάνη, Director, Επικεφαλής Υπηρεσιών Ειδικών Ερευνών και Εταιρικής Συμμόρφωσης της ΕΥ Ελλάδος, το Whistleblowing είναι μια διαδικασία κατά την οποία ένα νυν ή πρώην μέλος ενός οργανισμού ανακαλύπτει ανήθικες ή απαράδεκτες πρακτικές και τις υποδεικνύει σε κάποιον που είναι σε θέση να αλλάξει τα πράγματα. Όπως εξηγεί, το κόστος που προκαλούν η απάτη και η διαφθορά στην παγκόσμια οικονομία (3,5 τρισ. δολ.) συμπεριλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τα νομικά κόστη και τα κόστη διακρίβωσης, τα πρόστιμα, την απώλεια αγορών και περιουσιακών στοιχείων, αλλά και τον χαμένο χρόνο των διευθυντικών στελεχών, την ανασφάλεια που προκαλείται στους εργαζόμενους και τη ζημιά στην εικόνα και τη φήμη των επιχειρήσεων.

Σύμφωνα με την έρευνα της ΕΥ, EY Global Integrity Survey 2020, 53% των ερωτηθέντων δήλωσαν ότι έχουν αισθανθεί πίεση να μην αναφέρουν περιστατικά που διαπίστωσαν, ενώ 33% ανέφεραν ότι υπήρξαν περιπτώσεις κατά τις οποίες δεν ανέφεραν ανησυχίες που είχαν για περιπτώσεις απαράδεκτων πρακτικών. 

Αναφορικά με την Ευρωπαϊκή Οδηγία 2019/1937, σύμφωνα με την κ. Κατσάνη, η Ελλάδα συμπεριλαμβάνεται μεταξύ των 11 κρατών μελών που έχουν ήδη υιοθετήσει την απαραίτητη εθνική εφαρμοστική νομοθεσία, με την ψήφιση του νόμου 4990/2022, ο οποίος ενισχύει σημαντικά την προστασία όσων καταγγέλλουν παράνομες πρακτικές από αντίποινα. Ο νέος νόμος καλύπτει μια σειρά από κατηγορίες whistleblowers εργαζόμενων ή τρίτων προσώπων, όπως πρώην εργαζόμενοι, μέτοχοι, προμηθευτές, κ.α. θεσπίζοντας τιμωρίες για τα αντίποινα, που περιλαμβάνουν από την απόλυση, την υποχρεωτική άδεια, τον υποβιβασμό, και τη μείωση μισθού ή την αλλαγή των εργασιακών όρων, μέχρι τον εκφοβισμό, την παρενόχληση και τη βλάβη στη φήμη του καταγγέλλοντος, ακόμη και μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.

Σχετικά με τα μέτρα που πρέπει να πάρουν οι επιχειρήσεις για να διευκολύνουν τους whistleblowers, η κ. Κατσάνη σημειώνει τη δημιουργία των κατάλληλων διαύλων για την υποβολή καταγγελιών, την εξασφάλιση της ανωνυμίας, την έγκαιρη εξέταση των καταγγελιών και την παροχή απαντήσεων και την ανάληψη διορθωτικών δράσεων. Προσθέτει ότι “η μεγαλύτερη πρόκληση για τις επιχειρήσεις, ώστε να μπορέσουν να συμβάλουν στην αντιμετώπιση των φαινομένων απάτης και διαφθοράς υποστηρίζοντας ενεργά τους whistleblowers, είναι η οικοδόμηση μιας εταιρικής κουλτούρας συμμόρφωσης και μηδενικής ανοχής, τόσο σε παράνομες πρακτικές, όσο και σε πιθανά αντίποινα κατά των εργαζόμενων που έχουν το θάρρος να τις καταγγείλουν”.