Ωκεανοί: Το CO2, η κλιματική αλλαγή και η βιώσιμη ανάπτυξη

Οι εξαφανίσεις θαλάσσιων ζώων που ζουν στους ωκεανούς τα τελευταία 500 χρόνια είναι ελάχιστες μπροστά στις άνω των 500 εξαφανίσεων ζώων της στεριάς καθιστώντας την κατάσταση στους ωκεανούς πιο ελπιδοφόρα, ως προς την αναστροφή της, συγκριτικά με την ζημιά που έχει επιφέρει στη ζωή στη στεριά η εξέλιξη της ανθρωπότητας.

Της Σοφίας Εμμανουήλ ([email protected])

Τα στοιχεία της διεθνούς ένωσης για τη διατήρηση της φύσης (International Union for Conservation of Nature) δείχνουν ότι όσον αφορά τη ζωή στην ξηρά, βιώνουμε αυτό που οι επιστήμονες ονομάζουν “έκτη μαζική εξαφάνιση” (Sixth Mass Extinction) καθώς τα ποσοστά εξαφάνισης που προκαλούνται από τον άνθρωπο πλησιάζουν τα επίπεδα της εποχής του τέλους πολλών ειδών δεινοσαύρων. Η κατάσταση στους ωκεανούς όμως φαίνεται πιο διαχειρίσιμη, σύμφωνα με τους επιστήμονες.  

Μια έκθεση που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Science προβλέπει ότι τα ποσοστά εξαφάνισης στους ωκεανούς θα μπορούσαν να αυξηθούν δραματικά λόγω της κλιματικής αλλαγής. Τα ζώα των ωκεανών που απειλούνται είναι μεταξύ άλλων η μεσογειακή φώκια, η γαλάζια φάλαινα, το δελφίνι και οι θαλάσσιες χελώνες. 

Τον περασμένο μήνα το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο ενέκρινε συμπεράσματα για μια βιώσιμη γαλάζια οικονομία, η οποία θα βασίζεται σε τέσσερις πυλώνες: υγεία των ωκεανών, γνώση, ευημερία και κοινωνική δικαιοσύνη. Στα συμπεράσματα υπογραμμίζεται η ανάγκη για αποτελεσματική διακυβέρνηση των ωκεανών με βάση μια βιώσιμη γαλάζια οικονομία. Μάλιστα το Next Generation EU και το νέο πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο, συμπεριλαμβανομένου του Μηχανισμού Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, λαμβάνουν ήδη υπόψη την ανάγκη περαιτέρω ανάπτυξης των τομέων της γαλάζιας οικονομίας.

Σημειώνεται ότι στην Ελλάδα προβάλλονται ως βιώσιμη λύση για την προστασία του πλούτου των θαλασσών οι ιχθυοκαλλιέργειες. Σύμφωνα με την Ελληνική Οργάνωση Παραγωγών Υδατοκαλλιέργειας (ΕΛΟΠΥ) υπεραλίευση και η χρήση μεθόδων αλίευσης επιβαρυντικών για το περιβάλλον, έχουν ήδη προκαλέσει σημαντικές περιβαλλοντικές συνέπειες, που μπορούν να ανασχεθούν μόνο μέσω μιας υπεύθυνης, επιστημονικά τεκμηριωμένης και πάνω απ’ όλα βιώσιμης στρατηγικής, όπως αυτή που προσφέρει η ιχθυοκαλλιέργεια. Σημειώνεται ότι οι μονάδες ιχθυοκαλλιέργειας των Μελών της ΕΛΟΠΥ λειτουργούν σύμφωνα με ειδικά και θεσμοθετημένα περιβαλλοντικά πλαίσια και κανονισμούς, που καθορίζονται από τα Υπουργεία Ανάπτυξης & Τροφίμων και Περιβάλλοντος & Ενέργειας και πάντα σε εναρμόνιση με τις αυστηρές προδιαγραφές της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Επίσης βασικός στόχος των ιχθυοκαλλιεργειών είναι η διαρκής βελτίωση των περιβαλλοντικών, των κοινωνικών και οικονομικών συνθηκών των τοπικών κοινωνιών στο πλαίσιο των οποίων δραστηριοποιούνται. 

Σε επίπεδο ωκεανών αξίζει να σημειωθεί ότι την τελευταία δεκαετία έχουν απορροφήσει σχεδόν το ένα τρίτο του διοξειδίου του άνθρακα που εκπέμπεται από τη βιομηχανική δραστηριότητα. Αυτό επιβραδύνει την κλιματική αλλαγή, αλλά με μεγάλο κόστος στην υγεία των ωκεανών. Όταν το διοξείδιο του άνθρακα απορροφάται από το θαλασσινό νερό αυξάνει τα επίπεδα οξύτητας και απειλεί τη ζωή στο νερό. Τα πλαστικά είναι μια άλλη ιδιαίτερα ύπουλη μορφή ρύπανσης. Σύμφωνα με το μη κερδοσκοπικό οργανισμό Ocean Conservancy, τα παράκτια κράτη παράγουν 275 εκατ. μετρικούς τόνους πλαστικών απορριμμάτων κάθε χρόνο (ενώ 8 εκατ. μετρικοί τόνοι πλαστικού εισέρχονται στους ωκεανούς). Το Ίδρυμα Ellen MacArthur και το Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ προέβλεπαν από κοινού ότι θα υπάρχουν περισσότερα πλαστικά από τα ψάρια (σε βάρος) στους ωκεανούς έως το 2050 και το Περιβαλλοντικό Πρόγραμμα των Ηνωμένων Εθνών έχει καταγράψει περισσότερα από 817 είδη ωκεάνιων ζώων που έχουν αντιμετωπίσει την πλαστική ρύπανση ενώ ίχνη πλαστικής ρύπανσης έχουν επίσης εντοπιστεί στα θαλασσινά που πωλούνται για ανθρώπινη κατανάλωση. Πιθανές λύσεις περιλαμβάνουν πολιτικές που περιορίζουν τη χρήση πλαστικών μίας χρήσης όπως σακούλες ή καλαμάκια αλλά και λύσεις που αλλάζουν τις καταναλωτικές συνήθειες που οδηγούν πλαστικά στα συστήματα αποβλήτων. Μια άλλη σημαντική πηγή ρύπανσης των ωκεανών είναι η απορροή λιπασμάτων που χρησιμοποιούνται στη γεωργία. 

Χαμηλές άμυνες στην κλιματική αλλαγή

Ο ωκεανός πλήττεται σκληρά από την παράνομη και λαθραία αλιεία, καθώς και την υπεραλίευση ενώ σημαντική απειλή είναι και η κλιματική αλλαγή, με τη μορφή της θέρμανσης και της εξάντλησης οξυγόνου. Η ειδική έκθεση της Διακυβερνητικής Ομάδας για την Κλιματική Αλλαγή (IPCC) του 2019 για τους ωκεανούς και την κρυόσφαιρα διαπίστωσε ότι όλες αυτές οι επιπτώσεις εντείνονταν. Ένας ωκεανός πιο ζεστός στο μέλλον θα αντιμετωπίσει προκλήσεις, καθώς η ωκεάνια ζωή είναι σε μεγάλο βαθμό συνηθισμένη σε σταθερές θερμοκρασίες και είναι ευάλωτη σε αλλαγές. Οι κοραλλιογενείς ύφαλοι, για παράδειγμα, που μπορούν φιλοξενούν εκατομμύρια είδη, αποχρωματίζονται από την υπερθέρμανση. Τα ακραία κύματα θερμότητας το 2016 και το 2017 προκάλεσαν μαζικό αποχρωματισμό του Great Barrier Reef στα ανοικτά των ακτών της Αυστραλίας, σκοτώνοντας τα μισά κοράλλια. Καθώς όμως ο ωκεανός θερμαίνεται, τα επίπεδα οξυγόνου του μειώνονται. Η περιεκτικότητα σε οξυγόνο στον ωκεανό μειώθηκε κατά περίπου 2% μεταξύ 1960 και 2010, σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Nature, και οι επιστήμονες της IPCC προβλέπουν ότι θα μπορούσε να υπάρξει περαιτέρω μείωση 3% έως 4% έως τα τέλη του 21ου αιώνα. Από την πρώτη βιομηχανική επανάσταση, η οξύτητα του ωκεανού έχει αυξηθεί κατά περίπου 30% καθώς το διοξείδιο του άνθρακα διαλύεται στα θαλάσσια ύδατα. Αυτό καθιστά πιο δύσκολο για τους οργανισμούς να σχηματίσουν υγιείς σκελετούς και κελύφη. Επιστήμονες (University of British Columbia) έχουν προβλέψει ότι εάν η κλιματική αλλαγή συνεχιστεί ανεξέλεγκτα, η παγκόσμια αλιεία ενδέχεται να υποστεί ετήσια απώλεια εσόδων 10 δισ. δολ. μέχρι το 2050. Η αύξηση της στάθμης της θάλασσας λόγω της υπερθέρμανσης του πλανήτη μπορεί να είναι η πιο επιζήμια μορφή σχετιζόμενη με την κλιματική αλλαγή. Οι επιστήμονες προβλέπουν ότι ο μισός πληθυσμός σε πόλεις με περισσότερους από 10 εκατομμύρια κατοίκους θα επηρεαστεί από την άνοδο της στάθμης της θάλασσας εάν η κλιματική αλλαγή δεν επιβραδυνθεί. Το Μαϊάμι, η Σαγκάη και δεκάδες άλλες πόλεις, μεταξύ των οποίων και τα ελληνικά νησιά έχουν ήδη υποστεί επιπτώσεις.