O κίνδυνος “διαρροής άνθρακα” και πώς θα ελεγχθεί

Της Σοφίας Εμμανουήλ ([email protected])

Καθώς εντείνεται η προσπάθεια συντονισμού με την απόφαση της ΕΕ για επιτάχυνση στην πορεία προς την κλιματική ουδετερότητα -Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία και Ευρωπαϊκός Κλιματικός Νόμος- αναδύεται ο κίνδυνος “διαρροής άνθρακα”, δηλαδή μεταφοράς επενδύσεων σε χώρες εκτός ΕΕ χωρίς ανάλογους κλιματικούς στόχους και δεσμεύσεις.

Ας σημειωθεί ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή μέσω του “Fit for 55” προτείνει πρόσθετα μέτρα για τη μείωση των καθαρών εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου κατά τουλάχιστον 55% μέχρι το 2030 σε σύγκριση με το επίπεδο του 1990, με νομοθετικές πράξεις και πρωτοβουλίες που μετασχηματίζουν την οικονομία και αλλάζουν το ρυθμιστικό πλαίσιο σε όλους τους τομείς της βιομηχανίας, των μεταφορών, των κτιρίων και της ενέργειας. Μάλιστα σύμφωνα με έρευνα του ΙΟΒΕ για τις επιπτώσεις της αναθεωρημένης ευρωπαϊκής πολιτικής για το Κλίμα στην ελληνική βιομηχανία και οικονομία, που παρουσιάστηκε σε ειδική εκδήλωση του Συμβουλίου ΣΕΒ για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη, οι παραπάνω αλλαγές συνεπάγονται τη σημαντική αύξηση των τιμών των δικαιωμάτων εκπομπών CO2 και τη μείωση των δωρεάν δικαιωμάτων που παρέχονται στους κλάδους που είναι εκτεθειμένοι στον κίνδυνο διαρροής άνθρακα στην ΕΕ. Σύμφωνα με τους αναλυτές, η προκαλούμενη απώλεια ανταγωνιστικότητας των εγκαταστάσεων στην ΕΕ, εξαιτίας της αύξησης του κόστους παραγωγής, μπορεί να οδηγήσει σε μειωμένη οικονομική δραστηριότητα, χαμηλότερο εισόδημα και λιγότερες θέσεις εργασίας στην οικονομία, αλλά και σε αύξηση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου σε παγκόσμιο επίπεδο, καθώς η παραγωγή μεταφέρεται σε χώρες χωρίς ή με λιγότερο ισχυρές δεσμεύσεις μείωσης των εκπομπών.

Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της μελέτης που παρουσίασαν ο Καθηγητής Νίκος Βέττας, Γενικός Διευθυντής ΙΟΒΕ και ο Γιώργος Μανιάτης, Υπεύθυνος Κλαδικών Μελετών ΙΟΒΕ, ο κίνδυνος της “διαρροής άνθρακα” για τη χώρα μας είναι ιδιαίτερα σημαντικός και αφορά κλάδους που παράγουν το 27% της Ακαθάριστης Προστιθέμενης Αξίας (ΑΠΑ) της μεταποίησης, ενώ απασχολούν περίπου 57 χιλ. εργαζόμενους (16% της συνολικής απασχόλησης στη μεταποίηση). Πρόκειται για κλάδους με έντονη εξωστρέφεια, υψηλή ένταση κεφαλαίου και υψηλή παραγωγικότητα εργασίας –χαρακτηριστικά που αποτελούν άλλωστε ζητούμενο για το νέο αναπτυξιακό υπόδειγμα της Ελλάδας και την επίτευξη του στόχου για αύξηση του μεριδίου της βιομηχανίας στο 15% του ΑΕΠ το 2030. Η εξωστρέφεια των κλάδων αυτών είναι πολλαπλάσια του ευρωπαϊκού μέσου όρου, ενώ από το 2010 συνεισφέρουν σταθερά πάνω από το 40% στις ελληνικές εξαγωγές αγαθών, με το μεγαλύτερο μέρος τους να κατευθύνεται σε χώρες εκτός ΕΕ.

Για τον μετριασμό του κινδύνου διαρροής άνθρακα έχει προταθεί η εφαρμογή ενός μηχανισμού συνοριακής προσαρμογής άνθρακα (ΜΣΠΑ) που αρχικά θα επιβαρύνει την τιμή των εισαγωγών περιορισμένου αριθμού προϊόντων υψηλής έντασης εκπομπών με βάση την περιεκτικότητά τους σε άνθρακα (τσιμέντο, αλουμίνιο, σίδηρος-χάλυβας, λιπάσματα, ηλεκτρική ενέργεια). Συγχρόνως, προβλέπεται η σταδιακή κατάργηση των δωρεάν δικαιωμάτων στους συγκεκριμένους τομείς/προϊόντα μέχρι το 2035, αλλά και η στήριξη των επενδύσεων των επιχειρήσεων σε καθαρή ενέργεια από το Ταμείο Καινοτομίας της ΕΕ, μέσω αύξησης της χρηματοδότησής του για καινοτόμα έργα και υποδομές για την απο-ανθρακοποίηση της βιομηχανίας, με έμφαση σε έργα τομέων που καλύπτονται από τον ΜΣΠΑ. 

Όπως εξηγούν τα στελέχη του ΙΟΒΕ, ο ΜΣΠΑ αποσκοπεί να “εξισώσει” τους όρους ανταγωνισμού στις αγορές της ΕΕ εξαιτίας διαφορών στην κλιματική πολιτική, υποβάλλοντας τα καλυπτόμενα εισαγόμενα αγαθά σε παρόμοια τιμή άνθρακα με αυτή που αντιμετωπίζουν οι παραγωγοί αντίστοιχων προϊόντων στην ΕΕ. Ωστόσο, στην πράξη η εξίσωση των όρων ανταγωνισμού και του κόστους εκπομπών εξαρτάται από διάφορους παράγοντες όπως η τιμολογιακή πολιτική των επιχειρήσεων/χωρών που είναι εγκατεστημένες εκτός ΕΕ και το ποσοστό της παραγωγής τους που εξάγεται στην ΕΕ, η ακρίβεια στην επιβεβαίωση των εκπομπών των εγκαταστάσεων σε τρίτες χώρες και η αποτελεσματική αποτροπή ενδεχόμενης καταστρατήγησης του ΜΣΠΑ (π.χ. μέσω αναδιάταξης των πόρων – resource shuffling). Ο ΜΣΠΑ ενδέχεται επίσης να αμφισβητηθεί στο πλαίσιο του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου ή/και να προκαλέσει την επιβολή εμπορικών αντιποίνων που θα επηρέαζαν ένα μεγάλο εύρος προϊόντων, πέραν αυτών που καλύπτει ο ΜΣΠΑ.

Ο ΜΣΠΑ θα μπορούσε να επιτύχει τη διατήρηση της ανταγωνιστικότητας των παραγωγών της ΕΕ που υπόκεινται σε υψηλή τιμή άνθρακα εφόσον περιλάμβανε ένα μηχανισμό επιστροφής του κόστους εκπομπών για το τμήμα της παραγωγής που εξάγεται σε χώρες εκτός ΕΕ (exports rebate), κάτι που απουσιάζει από την τρέχουσα πρόταση της ΕΕ. Περαιτέρω, ο ΜΣΠΑ ακόμα και στην περίπτωση που οδηγήσει στην εξίσωση των όρων ανταγωνισμού για τους παραγωγούς των βασικών υλικών στην ΕΕ, θα επηρεάσει αρνητικά την ανταγωνιστικότητα των παραγωγών της ΕΕ που βρίσκονται πιο κάτω στις αλυσίδες αξίας (downstream). Συνεπώς, η εισαγωγή του ΜΣΠΑ δημιουργεί σημαντικούς κινδύνους στις αλυσίδες αξίας των προϊόντων που θα περιλαμβάνει, αλλά και στις εξαγωγικές αγορές της ΕΕ, ενώ επιπλέον η αναδιάταξη των πόρων και άλλοι παράγοντες μπορεί να διαβρώσουν την προστασία που προσφέρει από τη διαρροή άνθρακα.

Σύμφωνα με τον Κωνσταντίνο Κωνσταντίνου, Γενικό Διευθυντή του Συμβουλίου του ΣΕΒ για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη, παραμένει ζητούμενο το ρυθμιστικό πλαίσιο που να διασφαλίσει ίσους όρους ανταγωνισμού στις παγκόσμιες αγορές, ώστε να ελεγχθεί αποτελεσματικά ο κίνδυνος “διαρροής άνθρακα”. Για τη μετάβαση στην κλιματική ουδετερότητα, με ταυτόχρονη προστασία της ανταγωνιστικότητας των επιχειρήσεων, το Συμβούλιο ΣΕΒ για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη αναγνωρίζει ως απαραίτητες 5 βασικές θέσεις:

1. Εφαρμογή του προτεινόμενου Μηχανισμού Συνοριακής Προσαρμογής Άνθρακα ως συμπληρωματικού και όχι ως εναλλακτικού μέτρου της δωρεάν κατανομή δικαιωμάτων, στο πλαίσιο λειτουργίας του Συστήματος Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών 
2. Επιστροφή του επιπλέον κόστους άνθρακα που επιβαρύνονται οι παραγωγοί εντός Ε.Ε. για τις εξαγωγές σε τρίτες χώρες 
3. Διατήρηση της αντιστάθμισης του κόστους έμμεσων εκπομπών. Οι έμμεσες εκπομπές θα πρέπει να συμπεριληφθούν στον Μηχανισμό Συνοριακής Προσαρμογής Άνθρακα μόνο όταν το κόστος τους θα έχει περιοριστεί σημαντικά, ως αποτέλεσμα αυξημένου ποσοστού παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από ΑΠΕ. 
4. Θωράκιση του Μηχανισμού Συνοριακής Προσαρμογής Άνθρακα ώστε να προστατεύονται οι ευρωπαϊκές εταιρείες από πρακτικές παράκαμψής του, όπως π.χ. μέσω εισαγωγών μόνο από συγκεκριμένες μονάδες παραγωγής χαμηλού ανθρακικού αποτυπώματος ή μέσω εισαγωγών  ημικατεργασμένων προϊόντων. 
5. Θέσπιση μέτρων χρηματοδοτικής στήριξης για την υιοθέτηση νέων τεχνολογιών χαμηλών εκπομπών και διασφάλιση της πρόσβασης σε χρηματοδότηση από την αγορά.